İhtiyari arabuluculuk nedir sorusu, son yıllarda mahkemelerin iş yükünün artması ve yargılamaların uzun sürmesi nedeniyle çok daha sık sorulmaya başlanmıştır. Pek çok kişi, uyuşmazlık yaşadığında doğrudan dava açmayı tek yol olarak düşünür. Oysa hukuk sistemimiz, taraflara mahkeme dışında da çözüm üretme imkânı tanır. İhtiyari arabuluculuk, tarafların zorunlu olmaksızın, tamamen kendi iradeleriyle bir arabulucu eşliğinde anlaşma zemini aramasıdır. Bu yöntem, hem zamandan hem de yargılama giderlerinden tasarruf sağlayabilir. Ancak her uyuşmazlık bu yola uygun değildir ve uygulamada yapılan bazı hatalar, sürecin geçersiz sayılmasına veya hak kaybına yol açabilir. Bu rehberde, ihtiyari arabuluculuğun hukuki dayanağını, hangi uyuşmazlıklarda uygulanabileceğini, sürecin nasıl yürütüldüğünü ve özellikle Yargıtay’ın dikkat ettiği kritik noktaları ayrıntılı şekilde ele alacağız.
Sayfa İçeriği
Arabuluculuk Nedir?
Arabuluculuk, özel hukuk uyuşmazlıklarının mahkeme dışında çözülmesini amaçlayan bir alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Bu sistemde taraflar, bağımsız ve tarafsız bir üçüncü kişi olan arabulucu eşliğinde müzakere eder. Arabulucu karar vermez; tarafların kendi çözümlerini üretmesine yardımcı olur. Bu yönüyle arabuluculuk, hâkimin hüküm kurduğu yargılamadan farklıdır.
Arabuluculuk sistemi ikiye ayrılır: zorunlu arabuluculuk ve ihtiyari arabuluculuk. Zorunlu olan türde, kanun bazı uyuşmazlıklar bakımından dava açmadan önce arabulucuya başvurmayı dava şartı olarak düzenlemiştir. İhtiyari arabuluculukta ise tarafların arabulucuya gitmesi tamamen tercihe bağlıdır. Bu ayrımın doğru yapılması önemlidir; çünkü dava şartı olan bir konuda arabulucuya başvurmadan dava açmak usulden ret sonucunu doğurur.
Yargıtay uygulamasında arabuluculuğun en önemli özellikleri; tarafsızlık, eşitlik, gizlilik ve iradilik ilkeleridir. Süreçte taraflardan biri baskı altında kalmışsa ya da anlaşma açık ve net değilse, sonradan ciddi hukuki sorunlar ortaya çıkabilir. Bu nedenle arabuluculuk her ne kadar mahkeme dışı bir yöntem olsa da ciddi bir hukuki süreçtir.
- Mahkeme dışı çözüm yöntemidir.
- Arabulucu karar vermez, çözümü taraflar üretir.
- Gizlilik esastır.
- Anlaşma sağlanırsa bağlayıcı sonuç doğurur.
İhtiyari Arabuluculuk: Hangi Uyuşmazlık ve Davalar İçin Arabuluculuğa Başvurulabilir?
İhtiyari arabuluculuk, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanabilir. “Tasarruf edebilme” kavramı, tarafların kendi iradeleriyle sulh (uzlaşma) olabilecekleri konuları ifade eder. Kamu düzenini doğrudan ilgilendiren, üçüncü kişilerin haklarını etkileyen veya devletin müdahalesini gerektiren alanlarda bu yöntem uygulanamaz.
Örneğin; alacak-borç ilişkileri, sözleşmeden doğan tazminat talepleri, ticari uyuşmazlıklar, kira bedeli konusunda çıkan anlaşmazlıklar, miras paylaşımına ilişkin malvarlığı uyuşmazlıkları çoğunlukla ihtiyari arabuluculuğa elverişlidir. Taraflar ister dava açmadan önce ister dava açıldıktan sonra birlikte arabuluculuğa başvurabilir.
Yargıtay, yapılan anlaşmanın geçerliliğini incelerken iki noktaya dikkat eder: Uyuşmazlık arabuluculuğa elverişli mi ve anlaşma içeriği açık mı? Özellikle belirsiz ifadeler içeren, ödeme tarihi veya miktarı net olmayan anlaşmalar icra aşamasında sorun çıkarabilir.
| Uyuşmazlık Türü | İhtiyari Arabuluculuğa Uygunluk |
|---|---|
| Alacak ve tazminat talepleri | Uygun |
| Ticari sözleşme uyuşmazlıkları | Uygun |
| Miras mal paylaşımı | Uygun (malvarlığı yönünden) |
| Sosyal güvenlik tespit davaları | Uygun değil |
| Ceza davaları | Uygun değil |
Uygulamada sık yapılan hata, her özel hukuk uyuşmazlığının arabuluculukla çözülebileceği düşüncesidir. Oysa bazı konular, tarafların iradesine bırakılmayacak niteliktedir.
Hangi Uyuşmazlık ve Davalar İçin Arabuluculuğa Başvurulamaz?
Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği uyuşmazlıklar arabuluculuk kapsamı dışındadır. Bu durum çoğunlukla kamu hukukundan kaynaklanan davalarda karşımıza çıkar. Örneğin vergi davaları, idari işlemlerin iptali, nüfus kayıtlarının düzeltilmesi gibi davalarda arabuluculuk mümkün değildir.
Ayrıca ceza hukuku kapsamında yürütülen davalar da arabuluculuk sistemine tabi değildir. Ceza muhakemesinde “uzlaştırma” kurumu ayrı bir düzenlemeye tabidir ve savcılık bünyesinde yürütülür. Bu iki kurumun karıştırılması uygulamada ciddi hatalara neden olmaktadır.
Aile hukukuna ilişkin bazı uyuşmazlıklar da arabuluculuğa uygun değildir. Özellikle velayet, kişisel ilişki kurulması gibi kamu düzenini yakından ilgilendiren konular mahkeme denetimine tabidir. 2026 itibarıyla aile arabuluculuğu konusunda yeni düzenlemeler gündemde olmakla birlikte, şiddet içeren vakalar arabuluculuk kapsamı dışındadır.
- Ceza davaları
- Vergi ve idari davalar
- Nüfus kayıt düzeltme davaları
- Kamu düzenini doğrudan ilgilendiren tespit davaları
Bu sınırın doğru çizilmemesi halinde yapılan anlaşma ileride geçersizlik iddiasına konu olabilir.
Arabuluculuk Sürecinde Tarafların Hak ve Yükümlülükleri Nelerdir?
İhtiyari arabuluculukta süreç tamamen iradi başlar; ancak başladıktan sonra bazı kurallara tabidir. Taraflar eşit haklara sahiptir ve arabulucu her iki tarafa da eşit mesafede olmak zorundadır. Sürecin en temel ilkesi gizliliktir. Arabuluculuk görüşmelerinde söylenen sözler, yapılan teklifler veya sunulan belgeler sonradan mahkemede delil olarak kullanılamaz.
Yargıtay kararlarında, arabuluculuk sürecindeki beyanların dava dosyasına delil olarak sunulamayacağı açık biçimde kabul edilmektedir. Bu durum, tarafların müzakere sırasında daha rahat hareket edebilmesini sağlar. Ancak uygulamada taraflardan birinin, görüşmelerde yapılan bir teklifi daha sonra “kabul” olarak ileri sürdüğü görülmektedir. Bu yaklaşım hukuken sonuç doğurmaz.
Arabulucu sürecin başında tarafları bilgilendirmekle yükümlüdür. Ayrıca tarafsızlığını zedeleyebilecek bir durum varsa bunu açıklamalıdır. Arabulucu, yargısal yetki kullanamaz; tanık dinleyemez, bilirkişi incelemesi yaptıramaz. Görevi, çözümü kolaylaştırmaktır.
2026 yılı Arabulucu Asgari Ücret Tarifesi’ne göre, konusu para ile ölçülebilen ihtiyari uyuşmazlıklarda arabuluculuk ücreti genellikle uyuşmazlık miktarının belirli bir yüzdesi üzerinden hesaplanmakta ve taraflar aksini kararlaştırmadıkça eşit olarak paylaşmaktadır. Anlaşma sağlanamazsa iki saate kadar olan ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanabilmektedir; aşan kısım taraflara aittir.
Arabuluculuk Neticesinde Tarafların Anlaşması ve İcra Edilebilirlik
Arabuluculuk sonunda taraflar anlaşmaya varırsa bu durum yazılı bir “anlaşma belgesi” ile kayıt altına alınır. Bu belge arabulucu ve taraflar tarafından imzalanır. Avukatların da imzası bulunuyorsa, çoğu durumda ayrıca icra edilebilirlik şerhi alınmasına gerek kalmadan belge ilam niteliğinde sayılır; yani doğrudan icra takibine konu edilebilir.
Ancak anlaşma metninin açık, net ve icraya elverişli olması gerekir. Örneğin “makul sürede ödeme yapılacaktır” gibi ifadeler icra aşamasında sorun yaratır. Ödeme tarihi, miktarı ve şartları açıkça yazılmalıdır. Yargıtay, belirsiz ve yoruma açık anlaşmaların icra kabiliyetini sınırlayabilmektedir.
İcra edilebilirlik şerhi alınması gereken durumlarda görevli mahkeme, arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesidir. Mahkeme yalnızca anlaşmanın arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığını inceler; içeriği değiştiremez.
- Anlaşma yazılı olmalıdır.
- Taraflar ve arabulucu imzalamalıdır.
- İçerik açık ve belirli olmalıdır.
- Gerekli hallerde icra edilebilirlik şerhi alınmalıdır.
Sonuç olarak ihtiyari arabuluculuk, doğru kullanıldığında hızlı ve etkili bir çözüm yöntemidir. Ancak uyuşmazlığın niteliği, anlaşma metninin içeriği ve usule uygunluk dikkatle değerlendirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
İhtiyari arabuluculuk zorunlu mudur?
Hayır. Taraflar isterlerse arabulucuya başvurur, istemezlerse doğrudan dava açabilir.
Arabuluculukta yapılan konuşmalar mahkemede kullanılabilir mi?
Kural olarak hayır. Görüşmelerde ileri sürülen beyan ve teklifler delil olarak kullanılamaz.
Anlaşma belgesi mahkeme kararı gibi midir?
Taraflar, avukatları ve arabulucu tarafından imzalanmışsa çoğu durumda ilam niteliğinde belge sayılır ve doğrudan icra edilebilir.
Her uyuşmazlık arabuluculuğa uygun mudur?
Hayır. Kamu düzenini ilgilendiren ve tarafların üzerinde tasarruf edemeyeceği konular arabuluculuk kapsamı dışındadır.
2026 yılında arabuluculuk ücretleri nasıl belirlenir?
Ücretler Arabulucu Asgari Ücret Tarifesi’ne göre hesaplanır ve aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit şekilde ödenir.